Nhìn sâu vào căn nguyên của thực trạng này, người ta dễ dàng nhận thấy những rào cản đối với nhu cầu vận động tự nhiên của trẻ em. Áp lực học tập chính là nguyên nhân cốt lõi đầu tiên. Dữ liệu từ Nghiên cứu Y tế học đường toàn cầu (GSHS) do WHO và Bộ Y tế thực hiện đã chỉ ra một sự thật rằng, phần lớn học sinh duy trì thói quen tĩnh tại do ngồi học quá lâu. Trong khi đó, môn giáo dục thể chất trong hệ thống học đường tại nhiều nơi vẫn nặng tính hình thức, thời lượng ít và thiếu đi sự hấp dẫn cần thiết để khơi gợi niềm đam mê ở học sinh.

Bên cạnh đó, sự bùng nổ của kỷ nguyên số với sức hút mãnh liệt từ các thiết bị thông minh, mạng xã hội đã vô tình giam lỏng giới trẻ trong một không gian ảo tù túng. Sự thiếu hụt không gian xanh, công viên và sân chơi an toàn do tốc độ đô thị hóa quá nhanh tại các thành phố lớn càng làm trầm trọng thêm tình hình.

Sự thiếu hụt vận động không đơn thuần là câu chuyện về vóc dáng hay thể lực nhất thời, mà nó đang âm thầm gieo rắc những mầm mống tai hại cho sức khỏe của cả một thế hệ trong tương lai. Thiếu vận động thể chất hiện là một trong những tác nhân chính góp phần làm gia tăng gánh nặng các bệnh không lây nhiễm tại Việt Nam. Những căn bệnh vốn trước đây chỉ xuất hiện ở người trưởng thành nay đã bắt đầu bám lấy những cơ thể còn chưa phát triển hoàn thiện như: Rối loạn chuyển hóa, đái tháo đường type 2...Việc thiếu đi các hoạt động giải phóng năng lượng ngoài trời, sự thiếu hụt tương tác xã hội trực tiếp còn là một trong những tác nhân chính làm gia tăng các triệu chứng lo âu, trầm cảm và căng thẳng tâm lý ở học sinh.

Theo khuyến nghị y khoa, để cải thiện sức khỏe tim mạch, cơ bắp, xương khớp, đồng thời giảm các biểu hiện tâm lý tiêu cực, trẻ em và thanh thiếu niên từ 5 đến 17 tuổi cần được vận động với cường độ vừa phải đến mạnh ít nhất 60 phút mỗi ngày, kết hợp các hoạt động tăng cường cơ xương ít nhất 3 lần mỗi tuần.

 

 Trả lại không gian thể thao qua những tư duy can thiệp đột phá

Trước thực tế đó, sự phối hợp liên ngành chặt chẽ giữa các lĩnh vực Thể thao, Y tế và Giáo dục đóng một vai trò vô cùng quan trọng. "Sáng kiến Hợp tác Thể thao vì Sức khỏe Cộng đồng" giai đoạn 2025-2026 được triển khai như một mô hình can thiệp toàn diện nhằm thúc đẩy lối sống năng động trong trường học và cộng đồng, nằm trong chiến lược Olympism365 của Ủy ban Olympic Quốc tế (IOC).

Những mô hình đổi mới thể thao học đường này đã chứng minh rằng khi chúng ta thay đổi phương pháp, kết quả đem lại sẽ vô cùng khả quan. Việc đa dạng hóa các CLB thể thao học đường theo sở thích cá nhân, lồng ghép những bộ môn vận động vui nhộn và hiện đại như: nhảy Shuffle dance, Khiêu vũ thể thao, Đạp xe hay các trò chơi dân gian như Kéo co, đã tạo nên một sức hút mới.

Đánh giá về thành công này, ông Trần Văn Mạnh- Tổng Thư ký Ủy ban Olympic Việt Nam khẳng định: "Hiệu quả của chương trình đến từ cách tiếp cận sáng tạo, thiết thực, lấy người học và cộng đồng làm trung tâm; học sinh được trao quyền chủ động đề xuất và dẫn dắt hoạt động... Kết quả đạt được khẳng định tiềm năng nhân rộng mô hình tại nhiều địa phương và từng bước hướng tới chia sẻ, áp dụng trên phạm vi quốc tế".

Một điểm sáng mang tính đột phá trong các chiến dịch can thiệp chính là việc triển khai mô hình Đại sứ Thể thao học đường tại các vùng thí điểm như Nghệ An. Thay vì áp đặt các mệnh lệnh từ trên xuống, việc trao quyền cho chính các em học sinh chủ động tổ chức và duy trì phong trào tập luyện đã tạo nên hiệu quả rõ rệt. Sự thay đổi từ chính nhận thức của các em đã giúp tỷ lệ học sinh đạt chuẩn vận động tại 10 trường thí điểm tăng thêm 22,6%, mang lại niềm tin lớn cho các nhà quản lý giáo dục địa phương.

Theo đánh giá của ông Võ Văn Mai- Phó Giám đốc Sở Giáo dục và Đào tạo Nghệ An: các hoạt động của dự án được triển khai đồng bộ từ cấp tỉnh tới trường học đã bước đầu hình thành mô hình thúc đẩy thể thao gắn với nâng cao sức khỏe học sinh, tạo tiền đề thuận lợi cho việc mở rộng quy mô và hướng tới tính bền vững trong hệ thống trường học của tỉnh.

Hướng tới một hệ sinh thái bền vững vì tầm vóc Việt

Để những kết quả tích cực không dừng lại ở những mô hình thí điểm nhỏ lẻ, việc xây dựng một Hệ sinh thái hoạt động thể chất bền vững trên phạm vi toàn quốc là mục tiêu mà các nhà hoạch định chính sách cần hướng tới. Sau thời gian triển khai, sáng kiến đã đạt được những cột mốc ấn tượng khi tiếp cận hơn 1,2 triệu lượt truyền thông thay đổi hành vi và hỗ trợ hơn 229.000 học sinh cùng người dân duy trì thói quen tập luyện thường xuyên. Nhìn nhận về tầm vóc của dự án, Tiến sĩ, bác sĩ Lê Thị Thu Hiền- Giám đốc Chương trình chăm sóc sức khỏe ban đầu của tổ chức PATH bày tỏ niềm tự hào khi sáng kiến đã góp phần xây dựng nền tảng cho một hệ sinh thái hoạt động thể chất bền vững hơn trong trường học và cộng đồng.

 

Tiến sĩ Angela Pratt - Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam cũng bày tỏ: "Việc tiếp cận hàng trăm nghìn học sinh và người dân, đồng thời hỗ trợ họ trở nên năng động hơn trong cuộc sống hằng ngày là một thành tựu rất ý nghĩa. Tôi đặc biệt ấn tượng với cách dự án trao quyền cho học sinh trở thành những người tiên phong lan tỏa phong trào hoạt động thể lực tại trường học và cộng đồng của mình. Những công cụ, mô hình và bài học từ sáng kiến này sẽ không chỉ có giá trị đối với các tỉnh thành khác tại Việt Nam mà còn có thể được chia sẻ và áp dụng ở nhiều quốc gia trên thế giới".

Đồng quan điểm đó, đại diện cho Ủy ban Olympic Quốc tế, bà Susanne Gaerte- Quản lý cấp cao chương trình Olympism365 khẳng định: thể thao có thể trở thành động lực thúc đẩy sức khỏe, sự hòa nhập và cơ hội cho mọi người. Những kinh nghiệm quý báu và bài học thực tiễn từ Việt Nam đang đóng góp trực tiếp vào mục tiêu toàn cầu nhằm giảm 15% tình trạng thiếu vận động thể chất vào năm 2030, biến trường học thành môi trường trọng tâm để thay đổi hành vi của thế hệ trẻ.

Khi nhà trường giảm bớt áp lực thành tích học tập, xã hội đầu tư thích đáng vào không gian xanh và gia đình thay đổi nhận thức để đồng hành cùng con trên sân tập, chúng ta mới có thể tạo ra một lực đẩy toàn diện. Thể thao không nên bị coi là một hoạt động thứ yếu, mà phải được nhìn nhận như một động lực cốt lõi để bảo vệ sức khỏe, định hình nhân cách và nâng cao tầm vóc của cả một dân tộc tương lai.

Hiếu Minh, ảnh Path